Hastalıklar Maymun çiçeği

Maymun çiçeği hastalığı, maymun çiçeği virüsünün (monkeypox virüsü, MPXV) yol açtığı nadir bir hastalıktır. Maymun çiçeği virüsü, klasik insan çiçek virüsleri ve sığır çiçek virüsleri ile ilişkilidir. Bugüne kadar maymun çiçeği virüsleri Batı ve Orta Afrika'da yaygın olmuştur. 2022 yılından bu yana maymun çiçeği dünya çapında insanlarda görülmektedir. 

Batı ve Orta Afrika'da virüsler özellikle kemirgenlerde yaygındır ve onlardan insana taşınabilmektedir. İsmine rağmen, maymun çiçeği maymunlarda nadiren görülür. Almanya'da hastalık genellikle hasta insanlar arasındaki yakın fiziksel temas sonucunda bulaşır.

Farklı maymun çiçeği varyantlarında hastalık farklı şiddette seyreder. Almanya'da şu ana kadar çoğunlukla, hastalığın hafif seyrettiği varyantların bulaştığı gözlemlenmiştir.

İlk semptomlar tipik olarak maymun çiçeği virüsü bulaştıktan 5 ila 21 gün sonra ortaya çıkar. Ancak bazı insanlarda ilk belirtiler 1 ila 4 gün sonra da ortaya çıkabilir.

Maymun çiçeği hastalığında aşağıdakiler gibi genel hastalık semptomları görülebilir:

• Ateş ve titreme
• Baş ağrısı
• Kas ve eklem ağrısı
• Şişmiş ve ağrılı lenf düğümleri

Zamanla kabuklanan ve düşen püstüller ile lekeler arasında değişen ağrılı bir döküntü tipiktir. Genellikle döküntü çoğunlukla virüsün vücuda girdiği bölgelerde görülür. Kişiye virüsün nasıl bulaştığına bağlı olarak genital bölgede, anüste, yüzde, avuç içlerinde ve ayak tabanlarında belirgin bir döküntü olabilir. Cilt ve mukoza değişiklikleri ise ağızda ve gözlerde de görülebilir. Döküntüler iyileştikten sonra bazen yara izi kalabilir.

Hastalık belirtileri genellikle 2 ila 4 hafta sürer ve çoğu durumda tedavi olmaksızın kendi kendine geçer. Hasta semptom gösterdiği sürece bulaşıcıdır.

Bebekler ve çocuklar, bağışıklığı zayıf kişiler, yaşlılar ve gebelerde hastalık daha ağır seyredebilir. Maymun çiçeği virüsünün özel olarak yaygın olduğu Afrika bölgelerinde bu gruplarda ölümlü vakalar da görülür.

Bazı durumlarda, maymun çiçeği virüsü bulaşanlarda hiç bir semptom görülmeyebilir.

Hastalık aşağıdakiler gibi insanlar arası yakın temaslar sonucunda bulaşabilir:

• Tipik cilt değişikliklerinin (kabarcık) vezikül içerikleri veya kabuklarıyla temas
• Ağız ülserleri veya yaralarıyla temas
• Tükürük gibi vücut sıvılarıyla temas

Hastaların kıyafetleri, yatak takımları, havluları ve yemek kapları ile temas sonucunda da maymun çiçeği bulaşabilir. Bununla birlikte, Almanya'da hastalığın bu şekilde bulaşması nadirdir.

Cilt döküntüleri henüz ortaya çıkmadan önce hastalığın konuşurken nefesteki damlacıklarla bulaşması teorik olarak mümkündür. Ancak bu bulaşma yolu şimdiye kadar kanıtlanmamıştır. 

Maymun çiçeği kapmış gebe kadınlar virüsü doğmamış çocuklarına geçirebilir. Bebeğin doğum sırasında enfekte olması da mümkündür.

Maymun çiçeği cinsel yolla bulaşır mı?

Maymun çiçeği, herhangi bir yakın fiziksel temas yoluyla bir insandan diğerine bulaşabilir. Buna cinsel temas da dahildir. Diğer bulaşma yollarının yanı sıra, cinsel aktivite sırasında çiçek hastalığı kabarcıklarıyla doğrudan temas enfeksiyona yol açabilir.

Maymun çiçeğinin neden olduğu döküntü, cinsel organlarda ve ağız içinde de görülebilir. Bu da cinsel temas sırasında enfeksiyon riskini artırabilir.

Virüs göz, ağız, burun, penis, anüs veya vajina mukozasına ulaştığında enfeksiyon meydana gelir. Ancak virüs, cilde en küçük yaralanmalarda bile nüfuz edebilir.

Maymun çiçeğinin cinsel ilişki sırasında meni veya vajinal sıvı yoluyla bulaşıp bulaşmadığı henüz kesin olarak bilinmese de mümkün görünmektedir. Dolayısıyla, maymun çiçeği virüsü bulaşan kişilerin, semptomların kesilmesinden itibaren 8 hafta boyunca cinsel ilişki sırasında prezervatif kullanması gerekir.

Hayvanlardan bulaşma

Maymun çiçeği virüsünün yaygın olduğu (endemik) bazı Afrika bölgelerinde, insanlar virüsü taşıyan hayvanlarla temas yoluyla enfekte olabilir.

Hastalık aşağıdaki gibi durumlarda hayvanlardan insanlara bulaşabilir:

• Hayvan ısırıkları
• Hayvanların vücut sıvıları veya dışkıları
• Özellikle avlanırken ölü hayvanlara dokunma
• Pişirirken yeterince ısıtılmamış etleri yeme

Maymun çiçeği virüsü Orta ve Batı Afrika'daki bazı ülkelerde yaygındır (endemik). 2022 yılından bu yana dünya çapındaki diğer ülkelerde de maymun çiçeği vakalarının sayısı artmıştır. O zamandan bu yana Almanya'da yaklaşık 3.800 maymun çiçeği vakası görülmüştür ve bu vakaların çoğu 2022 yılında ortaya çıkmıştır. Erkeklerle cinsel ilişkiye giren erkeklere daha sık bulaşmıştır. 2022 yılının sonbaharından bu yana nadiren görülmektedir. Almanya'da şimdiye kadar ölümlü vaka olmamıştır. 

Robert Koch-Institut (Robert Koch Enstitüsü) Almanya'da maymun çiçeği virüsü ve mevcut durum hakkında bilgi vermektedir.

Dünya çapında durum nasıl?

Bazı Afrika ülkelerinde maymun çiçeği vakalarının sayısı 2023 yılından bu yana artmıştır. Bunun nedenlerinden biri yeni bir virüs varyantının özellikle Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde ve komşu ülkelerde hızla yayılmasıdır. Clade Ib adlı bu varyant daha ağır hastalıklara yol açmaktadır. Bu nedenle Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Ağustos 2024'te küresel acil durum ilan etmiştir. Bu sayede, sorundan etkilenen ülkeler hastalığın yayılmasını önlemek üzere gerekli önlemleri alabilecektir. 

Almanya'da yeni maymun çiçeği varyantı ile ilişkili daha yüksek bir tehlike söz konusu değildir.

Genel olarak, maymun çiçeği hastalarıyla cilt temasından kaçınılmalıdır. Hastaların yaralarına veya püstüllerine dokunulmamalıdır.

Daha az cinsel temasta bulunmak, maymun çiçeğinin bulaşma riskini azaltır. Örneğin karanlık oda veya seks kulübü gibi açık giysiler giyilip cilt temasının gerçekleştiği yerlerde maymun çiçeğinin bulaşma ihtimali artar. 

Aşısı var mı?

Avrupa Birliği'nde (AB) yetişkinlere yönelik izin verilen bir çiçek aşısı bulunmaktadır. Bu aşı, eski virüs aşılarına göre daha iyi tolere edilir. 

Ständige Impfkommission (STIKO, Sistematik Aşı Kurulu) bu aşıyı özellikle, erkeklerle cinsel ilişkiye giren ve sık partner değiştiren erkekler için önermektedir. 

Maymun virüsünün bulaştığı biriyle yakın temasta bulunabilecek kişilerin de aşı olması mantıklı olabilir. Aşının olabildiğince erken, en geç temastan 14 gün sonra yapılması gerekir.

Tam aşı koruması için genellikle 28 gün aralıkla iki aşı dozu gerekir. Bununla birlikte, maymun çiçeği virüsü aşıya rağmen bulaşabilir. Aşı sonrasında hastalık hafif seyreder ve diğerleri için daha az bulaşıcıdır.

Robert Koch-Institut (Robert Koch Enstitüsü) web sitesinde maymun çiçeği aşısıyla ilgili sık sorulan sorulara yanıtlar mevcuttur.

IMVANEX/JYNNEOS ile maymun çiçeği aşısı hakkında bilgi sayfasında aşılamanın nasıl yapıldığı ve hangi yan etkilerin olabileceğine dair önemli bilgiler derlenmiştir.

Hastalar, hastalığı başkalarına bulaştırmaktan nasıl kaçınabilir?

Tüm hastaların diğer faktörlerin yanı sıra aşağıdaki önlemlere dikkat etmesi gerekir:  

• Hasta cilt döküntüsünü giysi, bandaj veya eldivenle örtmelidir.
• Ateş veya baş ağrısı gibi genel semptomlar varsa başkalarından uzak bir mesafede durmak ve temas sırasında herkesin maske takması gerekir.
• Gebe kadınlar, 12 yaş altı çocuklar, çok yaşlı kişiler veya bağışıklık sistemi zayıf kişiler maymun çiçeği hastalarıyla aynı evde kalmamalıdır.
• Hastalar, döküntü sona erip son kabuk dökülene kadar başka insanlarla her tür yakın temastan, özellikle de cinsel temastan kaçınmalıdır. Sonrasında da 8 hafta boyunca cinsel ilişki sırasında prezervatif kullanılmalıdır.
• Hastalar, döküntüleri devam ettiği süre boyunca ideal olarak özel bir banyoya erişimi olan ayrı bir odada kalmaya çalışmalıdır.
• Hastalar mümkünse nevresim, havlu ve yemek kapları gibi şeyleri başkalarıyla paylaşmamalıdır. Viral partiküllerin havaya salınmasını önlemek için nevresim takımı ve çarşaflar silkelenmemelidir. Çamaşırlar en az 60°C'de ve güçlü deterjanla yıkanmalıdır.
• Hastalar el hijyenine dikkat etmeli ve düzenli olarak ellerini su ve sabunla dikkatlice yıkamalıdır.
• Komodin, akıllı telefon veya tablet gibi sık dokunulan yüzeyler dikkatli bir şekilde ve günde en az bir kez temizlenmelidir.
• Banyo ve tuvalet yüzeyleri her kullanımdan sonra temizlenmelidir.
• İnsandan hayvana bulaşmayı önlemek için hastalar evcil hayvanlarla doğrudan temastan kaçınmalıdır.
• Sağlık durumu kötüleşirse ve gerekirse destekleyici tedavinin başlayabilmesi için tedavi eden doktora derhal haber verilmelidir.

Sağlık bürosu, maymun çiçeği enfeksiyonu teşhis edilen hastalar için belirli durumlarda izolasyon emri verir.

Ayrıntılı bilgi ve tavsiyeler, RKI'nın doğrulanmış maymun çiçeği enfeksiyonu durumunda ev izolasyonu ile ilgili broşüründe bulunmaktadır.

Hastayla temas sonrasında ne yapılmalıdır?

Maymun çiçeği hastası olan biriyle cinsel temas gibi yakın bir temasta bulunan kişilerin yerel sağlık bürosuna başvurması gerekir. Yakın temaslı kişiler maymun çiçeği aşısı yaptırabilir.

Hasta kişiyle yakın temas sonrasında öncelikte cinsel ilişkiden kaçınmak gerekir. Ayrıca, gebe kadınlar, küçük çocuklar, çok yaşlı kişiler ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerle temastan kaçınılmalıdır. Hastalığın bulaşması durumunda, hastalığın bu gruplardaki kişilerde ağır seyretme riski daha yüksektir.

Hastalığın bulaştığına dair belirtilere ve spesifik olmayan semptomlara dikkat etmek gerekir. Şikayetler ortaya çıkarsa muayenehaneye başvurulmalıdır. Muayenehaneye gitmeden önce telefon üzerinden veya muayenehaneye gidildiğini anda maymun çiçeği hastalığı şüphesini belirtmek gerekir.

RKI'nın web sitesinden yetkili sağlık bürosunu öğrenebilirsiniz.

Maymun çiçeğinin bulaştığına dair şüphe varsa genellikle kabarcıklardaki sıvıdan sürüntü örneği alınır. Cilt döküntüsü yoksa alternatif olarak cilt döküntüsü kabuklarından örnek veya boğazdan sürüntü örneği alınabilir. Ardından örnekler laboratuvara gönderilip incelenir. Maymun çiçeği virüsü tespit edilirse hangi virüs varyantının bulunduğu da test edilebilir.

Enfekte olan çoğu insan birkaç hafta içinde kendi kendine iyileşir. Bu nedenle tedavi genellikle ağrı gibi şikayetleri hafifletmeye ve cilt döküntüsünü iyileştirmeye yöneliktir. Örneğin cilt döküntüsüne çinkolu bir süspansiyon sürülebilir.

Cilt döküntüleri iltihaplanabilen yaralara yol açabilir. Bu durumlarda antibiyotik almak faydalı olabilir. Hastalık ağır seyrediyorsa özel bir hastanede tedavi olmak gerekebilir.

Sık sorulan soruların yanıtlarını Bundesinstitut für öffentliche Gesundheit (BIÖG, Federal Halk Sağlığı Enstitüsü) veya Robert Koch-Institut (Robert Koch Enstitüsü) kuruluşlarının web sitelerinde bulabilirsiniz.

Maymun çiçeği hastalığı hakkında daha fazla bilgiyi ve önerileri Robert Koch-Institut (RKI, Robert Koch Enstitüsü) ve Bundesinstitut für öffentliche Gesundheit (BIÖG, Federal Halk Sağlığı Enstitüsü) tarafından hazırlanan broşürde bulabilirsiniz.

Deutsche Aidshilfe'nin (Alman AIDS Yardımı) web sitesinde maymun çiçeği hakkında daha fazla bilgi bulabilirsiniz. Deutsche Aidshilfe (Alman AIDS Yardımı) aşıyla ilgili bilgiler de sunmaktadır.